Sau khi người Chămpa rút khỏi hai châu Ô, Rí để giao đất lại cho người Đại Việt thì họ còn để lại nhiều di tích lịch sử trên vùng đất Thuận châu và Hóa châu. Tuy khoa khảo cổ chưa đặt cuốc xuống các tầng văn hóa Chămpa ở Quảng Trị, Thừa Thiên hiện nay. Song qua sách vở và những hiện phế tích, ta có thể biết:

Suốt ngàn năm bị nội thuộc Trung Quốc, dân tộc Việt không ngừng chống lại sách lược đồng hóa của bọn phong kiến phương Bắc. Năm 43, nhà Đông Hán cử Phục ba tướng quân Mã Viện sang Giao Chỉ đàn áp cuộc nổi dậy giành quyền tự chủ của Hai Bà Trưng.

Đạo Phật truyền vào Việt Nam từ đầu thế kỷ và có thể sớm hơn, nhưng trãi qua bao cuộc thăng trầm của đất nước, nhất là hơn 1.000 năm Bắc thuộc, song, lúc nào Phật giáo Việt Nam cũng đồng hành cùng dân tộc, góp phần giữ vững bờ cõi, hòa bình, độc lập dân tộc và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam thân yêu, Đạo Phật trở thành mạch sống của dân tộc, ảnh hưởng không nhỏ trong các lĩnh vực văn hóa, giáo dục, xã hội, chính trị và ngoại giao.

Thuận Hóa – Phú Xuân – Huế tiến dần lũy tiến từ thủ phủ lên phủ chúa và kinh đô vừa là thiền kinh đã 266 năm so với bề dày hơn 700 năm. Ngày nay khách lạ, khách xa đến hành hương hoặc tham quan chùa Huế đều có mong muốn được đi thuyền rồng, nghe ca Huế:

Festival Huế 2010 được đánh giá là một kỳ festival hay, có chất lượng tốt nhất từ trước đến nay, nhiều lễ hội mới có nội dung sâu sắc. Tôi đặc biệt chú ý đêm hội “Hành trình mở cõi”. Bởi trong thâm tâm chờ đợi một điều, đây là một chương trình lễ hội có “TÂM” nhất của “người thời nay” đối với “người thời xưa”.

Nói đến các chùa làng quê, chính là nói đến tín ngưỡng Phật giáo trong bàng dân thiên hạ. Thực vậy, từ vài ngàn năm trở lại đây Phật giáo là tôn giáo chính của dân Việt Nam nói chung, và bảy trăm năm dân Thuận Hóa nói riêng. Nhưng, trước khi có cuộc chấn hưng Phật giáo do An Nam Phật Học Hội khởi xướng, thì Phật giáo ở các làng quê tại Thuận Hóa đã như thế nào?

Nói đến Phật giáo Huế, giớí nghiên cứu thường dùng hai từ ngữ: “Huế, Thiền kinh”, hoặc “Huế, cái nôi của Phật giáo”. Thực tình, đây là hai từ ngữ, mà vào thời xưa, những nhà nghiên cứu người Pháp trong “Đô thành hiếu cổ hội” đã dùng. Đó là “Hué, capitale du Bouddhisme” hoặc “Hué, berceau du Bouddhisme”. Không nói đến thành ngữ trước; mà chỉ nói đến thành ngữ sau: “Huế, cái nôi của Phật giáo” là thế nào; mà nay thì nghe đã quá quen tai, chứ thực tình, văn phong của thành ngữ này là “rất Tây”!

Cứ mỗi dịp tháng 4 âm lịch về (từ ngày 8 đến 15) giữa cái nắng chói chang của mùa hè trên các tuyến đường, ngõ kiệt thành phố Huế, bắt gặp cảnh các o, các chú… gánh đèn lồng uyển chuyển, nhịp nhàng.

Tôi sẽ trả lời hai câu hỏi: 1. Có hay không một dòng thiền mang sắc thái Việt Nam?; 2. Có đúng hay không dòng thiền Yên Tử đã tạo nên sức mạnh cho Việt Nam để đánh bại xâm lăng Nguyên Mông?